Chân dung tân Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei

“Người con của cách mạng”

Theo trang sohu.com, Mojtaba Khamenei sinh năm 1969 tại Mashhad, là con trai thứ của cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Mười hai năm sau, cha ông - Ali Khamenei - bắt đầu đảm nhiệm cương vị tổng thống Iran. Kể từ năm 1989, Ali Khamenei nắm giữ vị trí Lãnh tụ Tối cao và duy trì quyền lực tối cao trong suốt 37 năm.

Không lâu sau khi cha trở thành tổng thống, Mojtaba gia nhập một đơn vị của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trong giai đoạn 1987 - 1988 và tham gia Chiến tranh Iran - Iraq. Sau đó, ông chuyển sang theo học tại hệ thống chủng viện tôn giáo ở Qom. Hiện Mojtaba vẫn mang cấp bậc giáo sĩ trung cấp Hojjatoleslam, chứ chưa đạt tới cấp bậc cao hơn là Ayatollah - một danh hiệu dành cho giáo sĩ cấp cao.

Điều này phần nào gợi lại tiền lệ trong quá khứ. Khi lên nắm quyền Lãnh tụ Tối cao vào năm 1989, Ali Khamenei cũng chưa phải là Ayatollah. Khi đó, Lãnh tụ tối cao đầu tiên của Cộng hòa Hồi giáo Iran - Ruhollah Khomeini - đã thúc đẩy sửa đổi hiến pháp để tạo điều kiện cho ông lên nắm quyền.

Ông Mojtaba Khamenei được bổ nhiệm làm lãnh tụ tối cao mới. Ảnh: theguardian.com

Ảnh hưởng vượt xa danh nghĩa

Trên thực tế, ảnh hưởng của Mojtaba trong hệ thống quyền lực Iran từ lâu đã vượt xa chức danh chính thức của ông. Trong nhiều năm, ông được xem là “người gác cổng quyền lực” trong Văn phòng Lãnh tụ Tối cao, đồng thời đóng vai trò trung gian điều phối quyền lực, thường được coi là trợ thủ thân cận nhất của cha mình.

Năm 2019, Bộ Tài chính Mỹ đã áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Mojtaba Khamenei, cáo buộc ông thực thi quyền lực thay cho Lãnh tụ Tối cao dù không được bổ nhiệm chính thức. Washington cũng cho rằng ông có quan hệ chặt chẽ với chỉ huy Lực lượng Quds và tham gia hỗ trợ các tổ chức như Hezbollah tại Lebanon, Phong trào Hamas tại Palestine và Các lực lượng huy động nhân dân tại Iraq thông qua các hoạt động bí mật, cung cấp thông tin tình báo, tài chính và huấn luyện quân sự. Ngoài ra, ông còn duy trì mối liên hệ mật thiết với lực lượng dân quân Basij.

Ở khía cạnh kinh tế, nhiều hãng truyền thông quốc tế cho rằng Mojtaba Khamenei kiểm soát một mạng lưới tài sản tài chính quy mô lớn.  

Việc Mojtaba Khamenei được bầu kế nhiệm cha mình trong bối cảnh chiến tranh được xem là một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo Iran, cả về thủ tục lẫn biểu tượng chính trị. Hiện tại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng cần đồng thời hai yếu tố: Quyền kiểm soát thực tế và tính chính danh chính trị. Mojtaba Khamenei, theo nhiều phân tích, là người hiếm hoi có thể đáp ứng cả hai: Mối quan hệ sâu sắc với IRGC mang lại khả năng kiểm soát, trong khi dòng dõi gia tộc Khamenei đem lại tính chính danh. Quyết định này được xem là một lựa chọn thời chiến, trong đó hiệu quả và logic quân sự được đặt lên trước các quy trình pháp lý - thần quyền thông thường. IRGC đã ra tuyên bố bày tỏ sự ủng hộ đối với quyết định của Hội đồng Chuyên gia, đồng thời nhấn mạnh lực lượng này sẽ toàn lực bảo đảm quyền chỉ huy của Lãnh tụ Tối cao cũng như an ninh quốc gia. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cũng khẳng định việc Hội đồng Chuyên gia bầu Mojtaba Khamenei làm Lãnh tụ Tối cao là một quyết định “chính xác và dứt khoát”.

Bước tiếp theo sẽ ra sao?

Theo phía Iran, mẹ, vợ và một người con trai của Mojtaba Khamenei đều đã thiệt mạng trong các đòn tấn công của Mỹ và Israel. Điều này tác động sâu sắc đến định hướng chính sách của ông sau khi lên nắm quyền. Nhiều nhà phân tích cho rằng việc Mojtaba xuất hiện ở vị trí lãnh đạo tối cao là dấu hiệu cho thấy phe cứng rắn đang tiếp tục duy trì quyền lực trong lòng bộ máy cầm quyền, và trong ngắn hạn, khả năng Iran sẵn sàng đi tới bất kỳ thỏa thuận đàm phán nào sẽ là rất thấp.

Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào mối thù gia đình để dự đoán đường lối chiến lược của Mojtaba thì có lẽ vẫn là cách nhìn quá đơn giản. Nguyên tắc chính trị mà Ayatollah Khomeini từng xác lập là: Bảo vệ chế độ là trách nhiệm tối thượng. Điều đó có nghĩa, sự tồn tại của Cộng hòa Hồi giáo Iran được đặt cao hơn mọi mục tiêu khác. Mojtaba hiểu rất rõ logic quyền lực này. Thách thức đặt ra lúc này với vị tân lãnh tụ tối cao là: Trong bối cảnh nền kinh tế đã bị cấm vận bào mòn nghiêm trọng, các cơ sở hạt nhân hứng đòn nặng nề và hệ thống chỉ huy quân sự rơi vào trạng thái rối loạn từng phần, làm thế nào để vừa buộc Mỹ và Israel phải trả giá đủ lớn nhằm duy trì uy tín răn đe, vừa tránh đẩy Iran vào một cuộc chiến tranh toàn diện vượt quá sức chịu đựng.

Mặc dù Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần tuyên bố Washington không chấp nhận Mojtaba Khamenei trở thành người kế nhiệm vị trí Lãnh tụ Tối cao của Iran. Israel cũng đưa ra cảnh báo rằng bất kỳ ai trở thành Lãnh tụ Tối cao Iran và tiếp tục đối đầu với Israel và Mỹ đều có thể trở thành “mục tiêu bị loại bỏ” của Israel.

Nhưng đối với Iran, vị tân Lãnh tụ Tối cao này được cho là  hội tụ nhiều yếu tố quyền lực: Nền tảng gắn bó với giới quân sự, nguồn lực kinh tế, mối thù gia tộc và tính chính danh mang màu sắc kế thừa nên có khả năng đưa Iran tiến tới một tương lai tươi sáng, như Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố.

Trong thông điệp bằng văn bản được công bố cùng ngày, ông Pezeshkian cho biết sau cuộc bỏ phiếu “quyết đoán và sáng suốt” của Hội đồng Chuyên gia, Mojtaba Khamenei đã được bầu làm Lãnh tụ Tối cao thứ ba của Iran, một quyết định mà theo ông sẽ “mở ra kỷ nguyên mới về phẩm giá và uy quyền của dân tộc Iran”.

Tổng thống Iran cũng nhấn mạnh rằng cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei đã đặt nền tảng vững chắc cho tương lai đất nước thông qua những thành tựu trong bảo vệ thể chế và duy trì tinh thần cách mạng. Dưới sự dẫn dắt của lãnh tụ mới, Iran sẽ tiến tới một tương lai tươi sáng với nền độc lập bền vững, tiến bộ khoa học – công nghệ và sự phát triển toàn diện. Ông Pezeshkian cũng cho rằng việc bầu chọn lãnh tụ tối cao mới thể hiện quyết tâm đoàn kết của dân tộc Iran. Trong bối cảnh đối mặt với các mối đe dọa từ Mỹ và Israel, Iran sẽ kiên quyết bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia, đồng thời từng bước mở ra con đường phát triển hiệu quả và tiến bộ cho đất nước.