Từ một đại học ưu tú đến trách nhiệm mở đường và đổi mới mô hình quản trị đại học
ĐHQGHN có vị trí đặc biệt trong hệ thống giáo dục Việt Nam, khởi nguồn từ Đại học Đông Dương thành lập năm 1906 và được xem là một trong những thiết chế đại học hiện đại đầu tiên ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Trải qua 120 năm, nơi đây đã trở thành một trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học, chuyển giao tri thức và bồi dưỡng nhân tài có vai trò hàng đầu của đất nước. ĐHQGHN hiện có hơn 80.000 người học chính quy, gần 500 chương trình đào tạo, hơn 5.000 cán bộ, viên chức và người lao động, trong đó có hơn 3.000 cán bộ khoa học, 631 giáo sư, phó giáo sư. Năm 2025, nhà trường đưa vào vận hành 16 chương trình đào tạo mới, tập trung vào các lĩnh vực như công nghệ bán dẫn, thiết kế vi mạch, robotics và công nghệ hàng không vũ trụ.
Những con số ấy cho thấy ĐHQGHN không chỉ là một đại học theo nghĩa đào tạo thông thường mà còn là một đại học song hành giữa nghiên cứu và ứng dụng. Đó là một hệ sinh thái tri thức chung, là nơi đào tạo nhiều lĩnh vực khoa học cơ bản, khoa học xã hội và nhân văn, công nghệ, giáo dục, kinh tế, luật, y dược, liên ngành và các ngành mũi nhọn mới. Chính vì thế, khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu ĐHQGHN phải đi trước và mở đường, đó là sự giao phó trách nhiệm cho một đại học có năng lực thử nghiệm chính sách, kiểm chứng mô hình và lan tỏa kinh nghiệm cho toàn hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.
 |
| Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng các đại biểu tham quan triển lãm các thành tựu khoa học công nghệ của Đại học Quốc gia Hà Nội tại lễ kỷ niệm. Ảnh: Vnu.edu.vn |
Một trong những điểm cốt lõi trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là yêu cầu “đổi mới mạnh mẽ mô hình quản trị đại học dựa trên mục tiêu, chất lượng, kết quả và hiệu quả đầu ra”. Đây là cách tiếp cận rất đáng chú ý, bởi nó chuyển trọng tâm từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị đại học theo hiệu quả.
Trong một thời gian dài trước đây, giáo dục đại học ở Việt Nam thường được đánh giá qua các yếu tố đầu vào như quy mô tuyển sinh, số lượng ngành học, cơ sở vật chất, số lượng giảng viên, số văn bằng được cấp. Những yếu tố này cần thiết, nhưng chưa đủ. Một đại học hiện đại không thể chỉ tự hài lòng vì có nhiều người học, nhiều chương trình đào tạo, nhiều tòa nhà, nhiều khoa, phòng, ban. Những câu hỏi quan trọng hơn là: Sinh viên tốt nghiệp có năng lực gì? Công trình nghiên cứu có giải quyết vấn đề nào của xã hội không? Sản phẩm đổi mới sáng tạo có bước ra khỏi phòng thí nghiệm không?... Chính vì vậy, yêu cầu “lấy chất lượng đào tạo, giá trị nghiên cứu, sản phẩm đổi mới sáng tạo, văn hóa học thuật và đóng góp thực chất cho đất nước làm thước đo cao nhất” là một tuyên bố mạnh mẽ về chuẩn mực phát triển đại học.
Một nội dung quan trọng khác trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là “mở rộng tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình; triệt để phân cấp, phân quyền”. Đây cũng là vấn đề nóng của giáo dục đại học Việt Nam trong nhiều năm qua. Tự chủ đại học không chỉ đơn giản là trao thêm quyền cho nhà trường về tài chính, nhân sự hay tuyển sinh. Bản chất sâu xa của tự chủ là trao cho đại học quyền được tự quyết định con đường phát triển dựa trên sứ mệnh học thuật, năng lực chuyên môn và trách nhiệm xã hội.
Tuy nhiên, tự chủ càng cao thì trách nhiệm giải trình càng lớn. Một đại học được trao quyền quyết định chương trình đào tạo thì phải chứng minh được chất lượng đào tạo. Một đại học được tự chủ trong nghiên cứu thì phải chứng minh được giá trị khoa học và tác động xã hội của nghiên cứu. Một đại học được phân quyền về tổ chức, nhân sự, tài chính phải minh bạch về hiệu quả sử dụng nguồn lực. Vì vậy, cần xây dựng khung pháp lý, chuẩn chất lượng, cơ chế kiểm định và hệ thống giám sát minh bạch. Nhà trường phải chủ động hoạch định chiến lược phát triển, chịu trách nhiệm về kết quả đào tạo và chấp nhận cạnh tranh bằng chất lượng.
Văn hóa học thuật, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
Trong phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt giáo dục, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong cùng một mạch định hướng. Đây là cách nhìn phù hợp với bối cảnh hiện nay, khi các lĩnh vực này không còn tách rời nhau. Vì giáo dục tạo ra con người, khoa học tạo ra tri thức, công nghệ biến tri thức thành công cụ, đổi mới sáng tạo biến công cụ thành giá trị và chuyển đổi số tạo ra môi trường vận hành mới cho toàn bộ quá trình ấy.
ĐHQGHN, với tư cách một đại học đa ngành, đa lĩnh vực, có điều kiện thuận lợi để phát triển những chương trình liên ngành và các lĩnh vực công nghệ nguồn. Tuy nhiên, chuyển đổi số trong đại học không thể chỉ dừng ở việc dùng phần mềm quản lý, học trực tuyến hay số hóa tài liệu. Một đại học số phải có dữ liệu học thuật mở, hệ thống quản trị thông minh, nền tảng học tập cá nhân hóa, thư viện số mạnh, năng lực ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, đồng thời phải tăng cường liêm chính học thuật trong bối cảnh công nghệ có thể tạo ra cả cơ hội lẫn rủi ro.
Đổi mới sáng tạo cũng không thể chỉ được hiểu là các cuộc thi khởi nghiệp hay tạo ra sản phẩm đơn thuần, mà phải là giảng viên và sinh viên được tạo điều kiện nghiên cứu, sáng tạo; nhà khoa học được kết nối với doanh nghiệp, cộng đồng và các cơ quan hoạch định chính sách; các kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng vào đời sống.
Trong chuỗi tiêu chí được nhắc đến, “văn hóa học thuật” là một điểm rất quan trọng. Văn hóa ấy bao gồm lòng tôn trọng sự thật, tinh thần tranh luận khoa học, đạo đức nghiên cứu, liêm chính học thuật, tự do sáng tạo trong khuôn khổ trách nhiệm, ý thức phụng sự cộng đồng. Khi yêu cầu lấy văn hóa học thuật làm một trong những thước đo cao nhất, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chạm vào căn cốt của giáo dục đại học, vì đại học trước hết phải là nơi tôn vinh trí tuệ, sự trung thực và phẩm giá của người làm khoa học.
Một nền giáo dục muốn phát triển cần có những ngọn cờ tiên phong. ĐHQGHN chính là một trong những ngọn cờ ấy. Từ kinh nghiệm, cách làm của ĐHQGHN, hệ thống giáo dục Việt Nam có thể rút ra những bài học về quản trị đại học. Trong kỷ nguyên mới, tài nguyên quan trọng nhất của quốc gia vẫn là con người. Vì vậy, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đối với ĐHQGHN cũng là định hướng đối với toàn bộ nền giáo dục Việt Nam, rằng một nền giáo dục có chất lượng phải tạo ra những con người có năng lực tự học, tự chủ, sáng tạo, có trách nhiệm với cộng đồng và đủ bản lĩnh hội nhập với thế giới.
