Thế giới thời đàm: Liên minh hàng hải mới có giúp tháo gỡ thế bế tắc ở Biển Đỏ?

Biển Đỏ, eo biển Bab el-Mandeb và vịnh Aden từ lâu đã là những tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới, giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với vận chuyển năng lượng, thương mại quốc tế và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, những diễn biến an ninh phức tạp thời gian gần đây, nhất là các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại, tàu chở dầu và cơ sở hạ tầng năng lượng, đã khiến khu vực này trở thành một trong những điểm nóng an ninh hàng hải đáng lo ngại nhất.

Trong bối cảnh đó, Saudi Arabia đã tổ chức hội nghị với sự tham dự của đại diện 43 quốc gia và Liên minh châu Âu (EU) nhằm thảo luận sáng kiến thành lập Liên minh phòng vệ hàng hải đa quốc gia. Sau hội nghị, 14 quốc gia, trong đó có Saudi Arabia, Kuwait và Bahrain, đã ra tuyên bố chung bày tỏ ủng hộ sáng kiến, đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục mở rộng thành phần tham gia đối với các quốc gia cùng chia sẻ mục tiêu và nguyên tắc của liên minh.

Theo định hướng được đưa ra, liên minh sẽ do Saudi Arabia giữ vai trò chủ đạo, với trụ sở đặt tại nước này. Phạm vi hợp tác dự kiến bao gồm chia sẻ thông tin và tình báo, phối hợp lập kế hoạch tác chiến, tổ chức diễn tập chung, đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực bảo đảm an ninh hàng hải cũng như triển khai các hoạt động phối hợp trên biển.

Việc Riyadh thúc đẩy sáng kiến trên diễn ra trong bối cảnh xung đột với lực lượng Houthi tại Yemen tiếp tục leo thang. Sau khi tuyên bố áp đặt "lệnh phong tỏa trên biển" đối với Saudi Arabia, Houthi liên tiếp tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở dầu trên Biển Đỏ và các cơ sở năng lượng của Saudi Arabia bằng tên lửa và máy bay không người lái. Đáp lại, liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu cũng tăng cường các hoạt động quân sự nhằm vào các mục tiêu của Houthi.

Nhìn rộng hơn, sáng kiến thành lập liên minh không chỉ là phản ứng trước những diễn biến căng thẳng hiện nay, mà còn phản ánh yêu cầu cấp thiết phải bảo vệ các tuyến hàng hải chiến lược trong bối cảnh môi trường an ninh tại Biển Đỏ ngày càng phức tạp. Đối với Saudi Arabia cũng như nhiều quốc gia trong khu vực, việc duy trì an toàn cho tuyến vận tải năng lượng và thương mại quốc tế là lợi ích trực tiếp gắn với ổn định kinh tế và an ninh quốc gia.

Đáng chú ý, sáng kiến này còn cho thấy sự điều chỉnh trong tư duy an ninh của các quốc gia vùng Vịnh. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào sự bảo đảm an ninh của các cường quốc bên ngoài, nhiều nước đang hướng tới xây dựng các cơ chế hợp tác khu vực mang tính thể chế và lâu dài hơn, qua đó tăng cường khả năng tự bảo đảm an ninh trước những thách thức ngày càng đa dạng.

Nếu được triển khai hiệu quả, liên minh phòng vệ hàng hải đa quốc gia có thể trở thành nền tảng ban đầu của một cơ chế hợp tác an ninh khu vực do chính các quốc gia trong khu vực dẫn dắt. Tuy nhiên, triển vọng này vẫn đối mặt với không ít trở ngại. Cơ chế vận hành, trách nhiệm và nghĩa vụ của các thành viên hiện chưa được xác định rõ. Sự khác biệt về lợi ích chiến lược, những cạnh tranh địa chính trị trong khu vực, cùng tác động của các nhân tố bên ngoài có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng phối hợp lâu dài giữa các nước tham gia.

Bên cạnh đó, việc một số quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), như Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Oman, chưa tham gia tuyên bố chung cũng cho thấy mức độ đồng thuận trong khu vực vẫn chưa thực sự thống nhất.  

Một vấn đề khác được nhiều nhà quan sát đặc biệt quan tâm là phản ứng của lực lượng Houthi. Trước khi Saudi Arabia công bố sáng kiến, lực lượng này đã cảnh báo sẽ đáp trả bằng các biện pháp leo thang tương ứng nếu Riyadh tiếp tục mở rộng các hoạt động quân sự. Điều đó cho thấy việc hình thành liên minh mới có thể làm thay đổi phương thức tác chiến của Houthi, đồng thời khiến môi trường an ninh trên Biển Đỏ tiếp tục diễn biến phức tạp trong thời gian tới.

Nhiều đánh giá cho rằng, dù liên minh phòng vệ hàng hải đa quốc gia có thể góp phần giảm thiểu rủi ro đối với hoạt động hàng hải thông qua tăng cường phối hợp tuần tra, chia sẻ thông tin và nâng cao năng lực ứng phó, nhưng đây chủ yếu vẫn là giải pháp về quản lý an ninh và kiểm soát rủi ro. Hiệu quả thực tế của liên minh vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là triển vọng giải quyết cuộc xung đột tại Yemen - nhân tố cốt lõi quyết định sự ổn định lâu dài của Biển Đỏ.

Thực tế cho thấy, an ninh hàng hải và ổn định chính trị luôn có mối quan hệ chặt chẽ. Muốn bảo đảm lâu dài sự thông suốt của tuyến hàng hải Biển Đỏ, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện các cơ chế hợp tác an ninh và nâng cao năng lực phối hợp giữa các quốc gia trong khu vực, điều quan trọng hơn là thúc đẩy đối thoại chính trị, tăng cường hòa giải và tạo điều kiện cho tiến trình giải quyết toàn diện cuộc khủng hoảng Yemen. Chỉ khi kết hợp hiệu quả giữa hợp tác an ninh và giải pháp chính trị, Biển Đỏ mới có cơ hội thực sự thoát khỏi vòng xoáy bất ổn kéo dài và lấy lại vai trò là tuyến hàng hải an toàn, ổn định đối với thương mại toàn cầu.