Serra Verde cũng là chủ nhân của mỏ Pela Ema-một trong những mỏ đất sét ion lớn nhất thế giới. Ít ai biết rằng, phía sau thương vụ này là những nỗ lực đáng chú ý của Washington nhằm tránh bị phụ thuộc vào “người khổng lồ” đất hiếm Trung Quốc.
 |
| Khu vực khai thác đất hiếm ở mỏ Pela Ema (Brazil). Ảnh: Bloomberg |
Khi thỏa thuận được công bố hoàn tất, người ta mới nhận ra những thay đổi thái độ bất ngờ của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với người đồng cấp Brazil Lula da Silva trước đây không phải là động thái “tùy hứng” như vẫn thường thấy ở nhà lãnh đạo Mỹ, mà nó được cho là bắt nguồn từ kết quả của một báo cáo quan trọng về mỏ đất hiếm Pela Ema ở bang Goiás của Brazil. Thỏa thuận này đã được Chính phủ Mỹ hậu thuẫn mạnh mẽ, là nỗ lực quyết liệt nhất của Washington cho đến nay nhằm phá vỡ thế độc quyền của Trung Quốc trên thị trường đất hiếm.
Một báo cáo của nhà nghiên cứu Jason Bedford thuộc Viện Đông Á, Đại học Quốc gia Singapore đã gây tác động mạnh mẽ đến chính sách đối ngoại của Mỹ. Tài liệu này đã thuyết phục Tổng thống Donald Trump thay đổi thái độ thù địch đối với Tổng thống Lula da Silva, nhằm tạo điều kiện cho thương vụ thâu tóm Tập đoàn Serra Verde trị giá 2,8 tỷ USD. Tập đoàn này sở hữu mỏ Pela Ema-cơ sở duy nhất ngoài châu Á có khả năng khai thác và sản xuất ở quy mô công nghiệp 4 loại đất hiếm cực kỳ quan trọng là Dysprosi, Terbi, Neodymi và Praseodymi.
Những điều chỉnh chính sách của Mỹ với Brazil diễn ra sau một giai đoạn căng thẳng đỉnh điểm. Trước đó, Mỹ từng áp thuế 40% đối với hàng hóa Brazil và trừng phạt các quan chức nước này liên quan tới âm mưu đảo chính bất thành của cựu Tổng thống Brazil Jair Bolsonaro-đồng minh thân cận của ông Donald Trump. Tuy nhiên, mọi chuyện đã thay đổi từ sau khi Lầu Năm Góc đưa ra cảnh báo rằng các khí tài chiến lược tối tân của Mỹ như tên lửa Patriot, Tomahawk hay hệ thống ra-đa và xe tăng sẽ không thể vận hành nếu thiếu nguồn nguyên liệu từ Brazil.
Brazil hiện nắm giữ trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới với 21 triệu tấn. Công ty đất hiếm Serra Verde đã bắt đầu sản xuất thương mại giai đoạn 1 từ mỏ Pela Ema vào đầu năm 2024. Đến năm 2026, công ty khai thác này dự kiến sẽ sản xuất 5.000 tấn oxit đất hiếm hằng năm. Với ưu thế chiến lược của mình, Brazil trở thành ưu tiên chiến lược của Mỹ, nhất là sau khi căng thẳng thương mại và xuất khẩu đất hiếm với Trung Quốc leo thang. Washington đã tạm gác lại những căng thẳng trước đó với chính quyền của Tổng thống Lula da Silva để thúc đẩy mục tiêu chiến lược là mua lại Serra Verde. Mỹ cũng đã nới lỏng thuế quan đối với thịt bò, cà phê Brazil và dỡ bỏ lệnh trừng phạt các quan chức nước này. Trên mạng xã hội, Tổng thống Donald Trump ca ngợi “mối quan hệ đối tác mới” và đặt nền móng cho một thỏa thuận hợp tác lâu dài với chính quyền Tổng thống Lula da Silva.
Trong bối cảnh đó, Brazil nổi lên không chỉ như một nguồn cung mà còn như một ẩn số chiến lược. Quốc gia này sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới, nhưng nghịch lý là vẫn chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô và nhập khẩu sản phẩm giá trị cao như nam châm vĩnh cửu. Hay nói cách khác, Brazil đang đứng trên “mỏ vàng” nhưng lại đi mua... trang sức từ người khác.
Chính phủ Brazil đã nhận ra nghịch lý đó và nỗ lực thúc đẩy tự chủ chiến lược trong lĩnh vực khai khoáng đất hiếm. Các sáng kiến như MagBras hay mục tiêu xây dựng chuỗi giá trị “từ mỏ đến nam châm” cho thấy tham vọng không chỉ khai thác tài nguyên mà còn giữ lại giá trị gia tăng trong nước. Brazil có thể trở thành “siêu cường đất hiếm” nếu khai thác hiệu quả và chiếm vị trí là trụ cột thứ hai trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nhưng con đường này không hề bằng phẳng khi công nghệ, thiết bị, thậm chí cả dung môi tinh luyện của Brazil vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn lực bên ngoài. Những trở ngại trong khai thác và chế biến đất hiếm giờ đây có thể được khắc phục khi Mỹ theo đuổi rót vốn vào lĩnh vực chiến lược này của Brazil. Tuy nhiên, vẫn còn phải chờ xem liệu cái bắt tay lợi ích lần này có thể trở thành khởi đầu cho một trật tự mới, hay chỉ là một vòng lặp khác của sự phụ thuộc, thách thức nỗ lực tự chủ chiến lược trong khai khoáng đất hiếm của quốc gia Nam Mỹ này.
