Không chỉ chứng minh gỗ hợp pháp
Với doanh nghiệp chế biến gỗ xuất khẩu, yêu cầu về nguồn nguyên liệu ngày càng có ý nghĩa quan trọng. Thị trường nhập khẩu không chỉ quan tâm đến chất lượng, giá thành sản phẩm mà còn đặt ra yêu cầu về tính hợp pháp của gỗ và khả năng truy xuất nguồn gốc. Trong khi đó, để hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do (FTA), doanh nghiệp còn phải đáp ứng một yêu cầu khác: chứng minh sản phẩm có xuất xứ theo quy định của từng hiệp định.
Hai yêu cầu này có mối liên hệ nhưng không đồng nhất. Hồ sơ chứng minh tính hợp pháp của gỗ giúp doanh nghiệp kiểm soát nguồn nguyên liệu; còn việc xác định xuất xứ để đề nghị cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) phải căn cứ vào quy tắc cụ thể của mặt hàng, bao gồm mã số HS, nguồn nguyên liệu và công đoạn sản xuất.
Ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA)
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA), cho biết: “Hiện nay, các thị trường quốc tế đặt ra những yêu cầu rất khắt khe, đặc biệt về tính hợp pháp của nguồn gỗ và khả năng truy xuất nguồn gốc. Đây đã trở thành một tiêu chí quan trọng, bên cạnh chất lượng và giá cả sản phẩm”.
Theo ông Mẫn, doanh nghiệp đang phải chứng minh tính hợp pháp của cả nguồn gỗ nhập khẩu và gỗ rừng trồng trong nước. Đây là vấn đề liên quan đến nhiều chủ thể trong chuỗi cung ứng, không chỉ riêng nhà máy chế biến. Ông cho rằng: “Bản thân doanh nghiệp không thể tự giải quyết”.
Từ thực tế này, bài toán đặt ra với doanh nghiệp không dừng ở việc tập hợp chứng từ khi xuất khẩu. Thông tin về nguyên liệu cần được quản lý ngay từ khâu thu mua, đồng thời phải gắn với quá trình chế biến để có căn cứ đối chiếu khi xác định xuất xứ sản phẩm. Nếu chỉ có giấy tờ chứng minh gỗ hợp pháp mà không xác định được tiêu chí xuất xứ tương ứng, doanh nghiệp vẫn chưa đủ cơ sở để đề nghị hưởng ưu đãi thuế quan theo FTA.
Phải đối chiếu quy tắc theo từng mặt hàng
Quy tắc xuất xứ trong các FTA không áp dụng một tiêu chí chung cho toàn bộ sản phẩm gỗ. Tùy mã HS và hiệp định, hàng hóa có thể phải đáp ứng yêu cầu về chuyển đổi mã số hàng hóa, tỷ lệ giá trị nguyên liệu hoặc công đoạn gia công, chế biến cụ thể.
Chẳng hạn, theo quy tắc xuất xứ cụ thể mặt hàng của CPTPP, đối với nhóm hàng thuộc Chương 44, từ mã HS 44.01 đến 44.21, tiêu chí được quy định là chuyển đổi sang nhóm hàng tương ứng từ một nhóm hàng khác. Đây là yêu cầu doanh nghiệp phải đối chiếu giữa mã HS của nguyên liệu không có xuất xứ và mã HS của sản phẩm sau chế biến, thay vì chỉ căn cứ vào việc nguyên liệu đã được nhập khẩu hoặc mua bán hợp pháp.
Nguồn gỗ hợp pháp là điều kiện quan trọng, nhưng để hưởng ưu đãi thuế quan FTA, doanh nghiệp còn phải chứng minh sản phẩm đáp ứng quy tắc xuất xứ cụ thể.
Đối với sản phẩm thuộc nhóm hàng khác, trong đó có đồ nội thất bằng gỗ, doanh nghiệp phải tra cứu quy tắc cụ thể theo đúng mã HS của thành phẩm. Không thể lấy tiêu chí áp dụng cho gỗ nguyên liệu hoặc sản phẩm thuộc Chương 44 để áp dụng cho mọi mặt hàng chế biến gỗ.
Đáng chú ý, quy định về xuất xứ trong EVFTA cũng vừa được cập nhật. Thông tư số 14/2026/TT-BCT ngày 25/3/2026, có hiệu lực từ ngày 10/5/2026, quy định quy tắc xuất xứ hàng hóa trong Hiệp định EVFTA, trong đó cập nhật danh mục quy tắc cụ thể mặt hàng theo hệ thống HS 2022. Doanh nghiệp cần căn cứ đúng mã hàng và tiêu chí xuất xứ để xác định khả năng đáp ứng trước khi đề nghị cấp chứng từ chứng nhận xuất xứ.
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Phùng Quốc Mẫn kiến nghị cần có sự phối hợp giữa Chính phủ, các bộ, ngành, hiệp hội và tổ chức liên quan để xây dựng cơ chế thống nhất chứng minh tính hợp pháp của nguồn nguyên liệu. "Khi có một hệ thống tiêu chí rõ ràng và minh bạch, doanh nghiệp sẽ có đầy đủ cơ sở để chứng minh với khách hàng quốc tế về tính hợp pháp của sản phẩm”, ông Phùng Quốc Mẫn nhận định.
Đối với hoạt động thực hiện C/O, yêu cầu đặt ra còn cụ thể hơn: doanh nghiệp phải quản lý được nguồn nguyên liệu, xác định đúng mã HS, đối chiếu quy tắc xuất xứ của thị trường đích và lưu giữ chứng từ chứng minh quá trình sản xuất. Việc chuẩn hóa dữ liệu đầu vào vì thế không chỉ phục vụ kiểm soát gỗ hợp pháp mà còn hỗ trợ doanh nghiệp chủ động hơn khi thực hiện quy tắc xuất xứ, tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA.
Chứng minh tính hợp pháp của nguyên liệu gỗ và chứng minh xuất xứ hàng hóa là hai yêu cầu khác nhau. Hồ sơ nguồn gốc hợp pháp giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu về quản lý, truy xuất gỗ, nhưng để được cấp C/O ưu đãi, sản phẩm vẫn phải đáp ứng quy tắc xuất xứ cụ thể của từng FTA. Vì vậy, doanh nghiệp cần kiểm soát đồng thời nguồn nguyên liệu, quá trình chế biến và hồ sơ chứng minh xuất xứ.
