Xuất khẩu gạo. Ảnh minh họa
Bán rẻ trước, tranh mua sau
Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), trong quá trình xuất khẩu gạo, đã có thời điểm doanh nghiệp Việt Nam cạnh tranh với nhau bằng giá để giành đơn hàng. Có những lúc bán giá 400 USD/tấn, thậm chí chỉ ở mức 380 USD/tấn. Hệ quả là giá xuất khẩu bị kéo xuống quá thấp.
Mức giá này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp, mà còn tác động trực tiếp đến người trồng lúa. Giá xuất khẩu giảm sẽ kéo theo áp lực giảm giá thu mua lúa trong nước, trong khi người nông dân vẫn phải gánh toàn bộ chi phí giống, vật tư nông nghiệp, nhân công và các khoản đầu vào khác.
Do vậy, giá gạo xuất khẩu cần được hình thành trên cơ sở bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị, từ người trồng lúa đến doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu.
“Nếu giá bán chỉ tương đương, thậm chí thấp hơn mức bảo đảm hiệu quả cho người sản xuất thì rõ ràng nông dân không thể sống được bằng nghề trồng lúa”, ông Nam nói.
Thực tế, việc doanh nghiệp giảm giá để cạnh tranh và giành hợp đồng có thể giúp giải quyết đầu ra trong ngắn hạn nhưng về dài hạn lại làm suy yếu chính vị thế của ngành gạo Việt Nam. Khi người mua nhận thấy các doanh nghiệp trong nước sẵn sàng hạ giá để cạnh tranh với nhau, quyền thương lượng sẽ dần nghiêng về phía nhà nhập khẩu.
Nghịch lý khác là sau khi doanh nghiệp chấp nhận giá bán thấp để ký hợp đồng, đến khi bước vào giai đoạn thu mua doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng thiếu hàng. Khi giá lúa xuống thấp, người nông dân, nhà cung ứng, nhà xay xát… có xu hướng không muốn bán ngay mà chờ mức giá tốt hơn. Trong khi đó, doanh nghiệp đã ký hợp đồng xuất khẩu vẫn phải bảo đảm nguồn hàng để giao cho khách. Áp lực thực hiện hợp đồng khiến các doanh nghiệp quay lại tranh mua nguyên liệu. Muốn có đủ gạo để giao hàng, buộc phải nâng giá thu mua.
Nếu không mua đủ hàng, doanh nghiệp lại đứng trước nguy cơ không giao hàng đúng cam kết. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp, mà còn ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam.
Thời gian qua, khi giá lúa xuống thấp quá, người nông dân không bán, dẫn đến doanh nghiệp phải tranh mua. Để mua được hàng, doanh nghiệp phải đẩy giá lên, từ đó dẫn đến thua lỗ. Vòng luẩn quẩn “tranh bán - thiếu hàng - tranh mua” vì thế hình thành.
Từ thực trạng trên, ông Đỗ Hà Nam cho rằng, cần phải hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và nông dân. Doanh nghiệp không thể liên tục bán hàng với giá thấp để giành hợp đồng, sau đó quay về thị trường trong nước tranh mua nguyên liệu với giá cao để bảo đảm giao hàng. Cách kinh doanh này không chỉ khiến doanh nghiệp chịu rủi ro thua lỗ mà còn làm thị trường lúa gạo biến động mạnh. "Việc hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và người trồng lúa cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển ngành hàng", ông Đỗ Hà Nam nhấn mạnh.
Cần cạnh tranh bằng giá trị thay vì bằng giá thấp
Theo Chủ tịch VFA, việc doanh nghiệp cạnh tranh thiếu kiểm soát không mang lại lợi ích bền vững cho bất kỳ bên nào.
Khi giá xuất khẩu bị đẩy xuống quá thấp, người nông dân là bên chịu áp lực đầu tiên vì giá thu mua lúa giảm. Nhưng khi nông dân không chấp nhận bán ở mức giá thấp, doanh nghiệp lại phải tăng giá thu mua để có hàng thực hiện hợp đồng đã ký. Trong trường hợp này, doanh nghiệp có thể rơi vào thế bị động. Giá bán đã ký ở mức thấp nhưng chi phí đầu vào lại tăng lên.
Nếu không thể thu mua đủ hàng, doanh nghiệp có nguy cơ chậm giao hoặc không thực hiện đầy đủ các cam kết trong hợp đồng. Đây là vấn đề từng được phía Philippines phản ánh tại các cuộc trao đổi gần đây, khi một số doanh nghiệp Việt Nam chưa thực hiện đầy đủ cam kết theo hợp đồng đã ký.
Do vậy, doanh nghiệp xuất khẩu gạo cần thay đổi tư duy kinh doanh, thay vì cạnh tranh bằng việc hạ giá, doanh nghiệp cần hướng tới cạnh tranh bằng chất lượng, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn, sự ổn định của nguồn cung và uy tín trong thực hiện hợp đồng.
Về dài hạn, đại diện VFA cho rằng, ngành lúa gạo Việt Nam cần chuyển dần từ mục tiêu xuất khẩu số lượng lớn sang nâng cao giá trị. Theo đó, Việt Nam cần phát triển những sản phẩm gạo có chất lượng cao, khác biệt và phù hợp với từng phân khúc thị trường. “Chúng ta không chỉ phục vụ nhu cầu ăn cho no, mà phải hướng tới ăn ngon, tiêu chuẩn cao”, ông Nam nhấn mạnh.
Trong bối cảnh thị trường gạo thế giới ngày càng cạnh tranh, yêu cầu đặt ra không chỉ là giữ thị trường hay duy trì sản lượng xuất khẩu, mà là xây dựng một phương thức kinh doanh bền vững hơn. Đó là chủ động vùng nguyên liệu, nâng cao khả năng dự báo thị trường, quản trị rủi ro trong ký kết hợp đồng và đặc biệt là chấm dứt tình trạng cạnh tranh bằng mọi giá.
Bởi nếu vòng luẩn quẩn “tranh bán - tranh mua” tiếp tục kéo dài, doanh nghiệp có thể chịu thua lỗ, người nông dân không được bảo đảm lợi ích và giá trị của hạt gạo Việt Nam cũng khó được nâng lên tương xứng với tiềm năng của ngành.
Muốn thay đổi thực trạng này, doanh nghiệp cần chuyển từ cạnh tranh bằng giá thấp sang cạnh tranh bằng chất lượng, uy tín và giá trị. Khi đó, việc giữ được lợi ích cho người trồng lúa cũng chính là nền tảng để doanh nghiệp có một nguồn cung ổn định và phát triển bền vững trên thị trường quốc tế.
