Công nghệ định hình sức mạnh quốc gia
Bước sang thế kỷ XXI, công nghệ ngày càng gắn chặt với tăng trưởng kinh tế, quốc phòng, an ninh và ảnh hưởng địa chính trị. Quốc gia nào làm chủ được các công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, điện toán lượng tử hay công nghệ sinh học sẽ có lợi thế lớn trong cạnh tranh toàn cầu. Vì thế, công nghệ hiện không còn đơn thuần là lĩnh vực kinh tế, mà đang trở thành nền tảng của sức mạnh quốc gia và năng lực cạnh tranh chiến lược.
Trong bối cảnh đó, Trung Quốc thúc đẩy mạnh quá trình chuyển đổi từ “sản xuất tại Trung Quốc” sang “đổi mới sáng tạo tại Trung Quốc”. Các chiến lược như “Sản xuất tại Trung Quốc 2025”, “Tiêu chuẩn Trung Quốc 2035” hay mô hình kết hợp phát triển quân - dân sự (công nghệ lưỡng dụng) cho thấy nước này muốn nâng cấp chuỗi giá trị, tăng khả năng tự chủ công nghệ và mở rộng vai trò trong các ngành công nghệ chiến lược.
Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), chi tiêu nghiên cứu và phát triển của Trung Quốc đã tăng rất nhanh trong hơn hai thập kỷ qua và hiện nằm trong nhóm cao nhất thế giới (đạt gần 2,7% GDP, tương đương với 500 tỷ USD, vào năm 2024). Điều này phản ánh quyết tâm dài hạn của Bắc Kinh trong việc xây dựng nền tảng đổi mới sáng tạo quy mô lớn.
 |
Trẻ em Trung Quốc trải nghiệm các thiết bị giảng dạy thông minh. Ảnh: GlobalTimes |
AI và dữ liệu lớn mở ra bước đột phá mới
Một trong những lĩnh vực Trung Quốc tiến nhanh nhất hiện nay là trí tuệ nhân tạo. Với lợi thế về quy mô dân số, thị trường nội địa rộng lớn và lượng dữ liệu khổng lồ, Trung Quốc đang xây dựng hệ sinh thái AI phát triển nhanh. Các tập đoàn như Huawei, Baidu, Alibaba Group, Tencent hay SenseTime đang thúc đẩy mạnh mẽ các lĩnh vực như nhận diện hình ảnh, điện toán đám mây, thành phố thông minh và xử lý dữ liệu lớn.
Điểm đáng chú ý là Trung Quốc có khả năng triển khai công nghệ ở quy mô rất lớn và thương mại hóa nhanh. Điều này giúp AI không chỉ phát triển trong phòng thí nghiệm mà nhanh chóng được ứng dụng vào giao thông, tài chính, y tế, giáo dục và quản trị đô thị. Nhiều chuyên gia cho rằng AI là lĩnh vực có thể giúp Trung Quốc tạo ra bước nhảy vọt trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu.
Bên cạnh giá trị kinh tế, AI cũng ngày càng có ý nghĩa đối với quốc phòng và an ninh. Công nghệ xử lý dữ liệu, nhận diện mục tiêu, phương tiện không người lái và hỗ trợ ra quyết định đang dần trở thành một phần quan trọng của chiến tranh hiện đại.
Cuộc đua bán dẫn thúc đẩy tham vọng tự chủ công nghệ
Bán dẫn hiện được xem là “trung tâm” của cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Trung Quốc đã đầu tư rất lớn vào thiết kế chip, sản xuất chip nội địa, chip AI, chip nhớ và công nghệ đóng gói - kiểm thử. Một số doanh nghiệp của nước này đã đạt bước tiến đáng kể ở các phân khúc chip phổ thông và trung cấp.
Tuy nhiên, ở các công nghệ chip tiên tiến, Trung Quốc vẫn cần thêm thời gian để đuổi kịp Mỹ và các nước phát triển. Nước này hiện vẫn phụ thuộc vào thiết bị sản xuất chip và công nghệ lõi từ các doanh nghiệp như ASML của Hà Lan, hay Taiwan Semiconductor Manufacturing Company của Đài Loan.
Dù vậy, sức ép cạnh tranh và các biện pháp kiểm soát công nghệ từ bên ngoài cũng đang thúc đẩy Trung Quốc tăng tốc đầu tư cho tự chủ bán dẫn. Nhiều chuyên gia cho rằng quá trình này có thể mất nhiều năm, nhưng sẽ tiếp tục là một ưu tiên chiến lược lâu dài của Bắc Kinh.
Trong lĩnh vực 5G, Trung Quốc đã tạo được dấu ấn rõ nét trên thị trường quốc tế. Huawei hiện là một trong những doanh nghiệp quan trọng nhất trong xây dựng hạ tầng viễn thông thế hệ mới. Đồng thời, các doanh nghiệp và chuyên gia Trung Quốc cũng tham gia ngày càng sâu vào các tổ chức xây dựng tiêu chuẩn quốc tế như Dự án Hợp tác Tiêu chuẩn viễn thông thế hệ thứ ba (3GPP). Điều này cho thấy cạnh tranh công nghệ hiện nay không chỉ nằm ở sản phẩm, mà còn ở khả năng định hình tiêu chuẩn và “luật chơi” công nghệ toàn cầu. Việc tham gia sâu vào xây dựng tiêu chuẩn giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng trong chuỗi giá trị công nghệ quốc tế và nâng cao vị thế trong các ngành công nghệ mới nổi.
Công nghệ sinh học và mô hình phát triển lưỡng dụng
Ngoài AI và bán dẫn, công nghệ sinh học cũng đang trở thành lĩnh vực tăng trưởng đáng chú ý của Trung Quốc. Nước này mở rộng nhanh nghiên cứu thuốc mới, thử nghiệm lâm sàng và công nghệ y sinh, với sự hỗ trợ mạnh từ chính phủ và nguồn nhân lực chất lượng cao được đào tạo ở nước ngoài.
Cùng với đó, mô hình kết hợp phát triển quân - dân sự (công nghệ lưỡng dụng) đang giúp nhiều công nghệ dân sự có thể phục vụ đồng thời cho phát triển kinh tế và hiện đại hóa quốc phòng. Các lĩnh vực như AI, UAV, cảm biến hay xử lý dữ liệu đều có tính lưỡng dụng rất cao.
Một số rào cản chính
Dù đạt nhiều bước tiến nhanh, Trung Quốc vẫn đối mặt với không ít thách thức về công nghệ lõi, môi trường quốc tế và tăng trưởng dài hạn. Trong bán dẫn, Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào một số công nghệ nền tảng và thiết bị sản xuất cao cấp từ bên ngoài. Ngoài ra, các vấn đề liên quan đến bảo vệ sở hữu trí tuệ, môi trường pháp lý và tính minh bạch cũng được cho là những yếu tố ảnh hưởng tới đổi mới sáng tạo dài hạn.
Bên cạnh đó, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, kiểm soát công nghệ nhạy cảm và giảm phụ thuộc giữa các nền kinh tế lớn có thể khiến cạnh tranh tiêu chuẩn và công nghệ trở nên quyết liệt hơn trong thời gian tới.
Trung Quốc cũng đang đối mặt với những áp lực kinh tế như già hóa dân số, khó khăn bất động sản và tăng trưởng chậm lại. Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn tiếp tục xem công nghệ là động lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng mới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Sau hơn một thập kỷ đầu tư mạnh cho đổi mới sáng tạo, Trung Quốc hiện đã trở thành một trong những trung tâm công nghệ lớn nhất thế giới. Hiện nay, nước này đang dẫn đầu hoặc tăng trưởng rất nhanh trong nhiều lĩnh vực như 5G, xe điện, pin năng lượng, hạ tầng số và trí tuệ nhân tạo ứng dụng.
Dù vẫn còn khoảng cách trong một số công nghệ lõi, quá trình chuyển mình công nghệ của Trung Quốc đã cho thấy năng lực triển khai vượt bậc, tốc độ thích ứng nhanh và quyết tâm đầu tư dài hạn. Trong bối cảnh công nghệ ngày càng trở thành nền tảng của sức mạnh quốc gia, sự phát triển công nghệ của Trung Quốc sẽ tiếp tục là một trong những yếu tố quan trọng tác động đến cạnh tranh chiến lược toàn cầu trong nhiều năm tới.
