Góc khuất của chiến lược tối đa hóa lợi nhuận
Theo Báo cáo Giám sát rác thải điện tử toàn cầu của Liên hợp quốc, thế giới hiện tạo ra khoảng 62 triệu tấn rác thải điện tử mỗi năm. Khối lượng khổng lồ này đang tăng nhanh gấp ba lần so với tốc độ tăng trưởng của rác thải sinh hoạt thông thường và được dự báo sẽ chạm ngưỡng 82 triệu tấn vào năm 2030.
 |
| Hàng loạt tivi hỏng được chất đống chờ tháo dỡ tại bãi phế liệu ở Ahmedabad, Ấn Độ. Ảnh: Reuters |
Lâu nay, một quan điểm thường được mặc định là rác thải điện tử tăng lên chủ yếu do sự bùng nổ dân số và nhu cầu tiếp cận công nghệ thiết yếu của người dân. Tuy nhiên, góc nhìn này đã vô tình che khuất một nguyên nhân mang tính hệ thống từ phía nguồn cung: Chiến lược “lỗi thời có kế hoạch” của các nhà sản xuất. Reuters chỉ ra rằng, các thiết bị hiện đại như điện thoại thông minh, máy tính bảng sở hữu năng lực xử lý vượt trội, nhưng tuổi thọ trung bình lại có xu hướng giảm sút, nhiều thiết bị chỉ hoạt động tối ưu trong 2 đến 3 năm. Mặc dù gần đây một số hãng công nghệ lớn đã cam kết kéo dài thời gian cập nhật phần mềm lên 5-7 năm, song những rào cản về phần cứng vẫn không thay đổi. Chúng thường được thiết kế nguyên khối, sử dụng keo dán công nghiệp thay vì ốc vít để cố định linh kiện, khiến chi phí tháo lắp, bảo trì trở nên vô cùng đắt đỏ. Thậm chí, các thiết bị điện tử còn gặp rào cản phần mềm, khóa mã linh kiện để thiết bị ngưng hoạt động nếu được can thiệp bởi các cơ sở sửa chữa không thuộc ủy quyền. Điều này gián tiếp buộc người tiêu dùng phải chi tiền mua phiên bản mới thay vì sửa chữa những hỏng hóc nhỏ, tạo ra một vòng lặp tiêu thụ và xả rác liên tục.
Để xoa dịu làn sóng chỉ trích từ cộng đồng quốc tế, các tập đoàn công nghệ lớn tung ra hàng loạt chiến dịch truyền thông nhằm xây dựng hình ảnh thân thiện với môi trường. Tờ The Guardian có bài phân tích rằng việc sử dụng nhôm hay nhựa tái chế cho vỏ máy không thể bù đắp được chi phí sinh thái khổng lồ từ việc khai thác đất hiếm, tinh chế lithium cho cụm pin hay sản xuất vi mạch bán dẫn. Hơn thế nữa, số liệu từ Liên hợp quốc chỉ ra tỷ lệ rác thải điện tử được thu gom và tái chế đúng quy trình trên toàn cầu hiện chỉ dừng lại ở mức khiêm tốn khoảng 22%. Việc các hãng công nghệ tập trung quảng bá cho khâu tái chế ở cuối vòng đời sản phẩm thực chất giúp họ hợp thức hóa mô hình sản xuất dư thừa và "lảng tránh" trách nhiệm cốt lõi là nâng cao độ bền vững của thiết bị.
Dòng chảy bất bình đẳng
Nếu chưa đến 1/4 lượng rác thải điện tử toàn cầu được xử lý đúng chuẩn tại các nhà máy công nghệ cao, vậy khoảng 80% phần còn lại đang đi về đâu? Việc giải mã khoảng trống dữ liệu này phơi bày một bức tranh đáng lo ngại về sự bất bình đẳng trong quản trị môi trường quốc tế.
 |
Rác thải điện tử được đóng gói nằm bên ngoài một nhà kho tái chế tại Thành phố Mexico City, Mexico. Ảnh: Reuters |
Theo điều tra của Mạng lưới Hành động Basel (BAN) và báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các quốc gia phát triển là nơi tiêu thụ lượng thiết bị công nghệ lớn nhất thế giới, nhưng tiêu chuẩn môi trường khắt khe và chi phí xử lý đắt đỏ khiến việc tái chế tại chỗ trở thành một bài toán kinh tế nan giải. Để giảm thiểu áp lực, một lượng lớn thiết bị phế thải đã dịch chuyển sang các nước đang phát triển dưới danh nghĩa "hàng điện tử đã qua sử dụng" hoặc "viện trợ công nghệ". Đây thực chất là một hình thức chuyển dịch rủi ro sinh thái xuyên biên giới, đẩy các nước nghèo vào thế "gánh nặng kép" khi vừa phải oằn mình xử lý rác nhập khẩu, vừa phải đối phó với lượng rác thải điện tử nội địa đang bùng nổ do nhu cầu tiêu dùng tăng nhanh. WHO cảnh báo, tại nhiều điểm tiếp nhận ở châu Phi hay Nam Á, việc tái chế chủ yếu diễn ra thủ công. Hàng chục nghìn lao động, bao gồm cả phụ nữ và trẻ em, phải làm việc trong điều kiện thiếu bảo hộ, dùng nhiệt để lấy lõi đồng hoặc dùng hóa chất độc hại tách kim loại quý, dẫn đến hậu quả môi trường đất, nước bị ô nhiễm nghiêm trọng và sức khỏe cộng đồng bị bào mòn.
Tuy nhiên, dưới lăng kính địa chính trị, rác thải điện tử không chỉ được nhìn nhận như một gánh nặng. Theo đánh giá của Bloomberg, các bãi rác công nghệ đang dần chuyển hóa thành một nguồn tài nguyên chiến lược. Khái niệm “khai thác mỏ đô thị” đang trở thành định hướng được nhiều nền kinh tế lớn quan tâm do các thiết bị phế thải chứa hàm lượng lớn kim loại quý và khoáng sản thiết yếu. Bloomberg phân tích rằng, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu diễn biến phức tạp và chuỗi cung ứng nguyên liệu thô bộc lộ sự mong manh, việc các nước phát triển ráo riết đầu tư công nghệ thu hồi khoáng sản từ rác thải nội địa không đơn thuần vì môi trường. Sâu xa hơn, đây là một bước đi mang tính tự chủ chiến lược, nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn khoáng sản thô nhập khẩu, đa dạng hóa nguồn cung và củng cố vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ cao.
Thiết lập quy chuẩn toàn cầu
Từ những phân tích trên, có thể thấy việc chỉ tập trung xử lý hậu quả ở phần ngọn sẽ khiến thế giới rơi vào thế bị động. Al Jazeera dẫn nhận định của các chuyên gia môi trường cho hay, lời giải bền vững và triệt để đòi hỏi một sự can thiệp từ đầu nguồn, thông qua những công cụ pháp lý quốc tế mạnh mẽ nhằm thay đổi tư duy thiết kế của các nhà sản xuất.
 |
| Những chiếc điện thoại di động đã qua sử dụng tại một cơ sở tái chế ở Thụy Sĩ. Ảnh: Reuters |
Thế giới đang chứng kiến những nỗ lực đáng ghi nhận nhằm đưa "Quyền được sửa chữa" (Right to Repair) trở thành một tiêu chuẩn bắt buộc. Các nhà sản xuất cần được ràng buộc bởi trách nhiệm pháp lý trong việc thiết kế sản phẩm theo hướng mở, bảo đảm tính năng dễ dàng bảo trì. Theo AFP, việc Liên minh châu Âu (EU) tiên phong ban hành đạo luật yêu cầu các thiết bị di động phải sử dụng cổng sạc chuẩn chung (Type-C) từ cuối năm 2024 là một bước tiến quan trọng, giúp giảm thiểu hàng nghìn tấn rác thải từ các loại dây cáp khác nhau. Tuy nhiên, quy chuẩn toàn cầu cần được mở rộng áp dụng cho cả các thành phần cốt lõi khác như pin, màn hình và bảng mạch điện tử, buộc các hãng phải cung cấp linh kiện thay thế và minh bạch hóa tài liệu kỹ thuật.
Bên cạnh đó, các cơ chế giám sát quốc tế như "Công ước Basel về kiểm soát vận chuyển qua biên giới các phế thải nguy hiểm và việc tiêu hủy chúng" cần tiếp tục được siết chặt. Các quốc gia cần phối hợp xây dựng các chế tài chặt chẽ nhằm bịt kín lỗ hổng pháp lý, chấm dứt tình trạng lợi dụng vỏ bọc "hàng cũ" để chuyển giao rác thải độc hại sang các nước nghèo. Việc hướng tới một nền kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực điện tử không thể chỉ phó mặc cho các cam kết tự nguyện. Chỉ khi thiết bị công nghệ được tối ưu hóa để phục vụ đời sống con người một cách lâu dài và các quốc gia cùng chia sẻ trách nhiệm quản trị môi trường một cách bình đẳng, bài toán rác thải điện tử toàn cầu mới thực sự tìm được lời giải toàn diện.
