Iran có biên giới giáp với 7 quốc gia, bao gồm: Afghanistan, Armenia, Azerbaijan, Iraq, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Turkmenistan. Trong đó, đường biên giới với Iraq là dài nhất, khoảng 1.600km.
Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR) ước tính đã có 3,2 triệu người Iran buộc phải rời bỏ nhà cửa kể từ đầu chiến sự; hơn 10.000 địa điểm dân sự bị bom đạn tàn phá, trong đó có hàng trăm trường học và cơ sở y tế; hơn 1.400 người thiệt mạng trong các cuộc tấn công. Không phận Iran đóng cửa hoàn toàn, mọi chuyến bay thương mại ở nước này bị đình chỉ.
 |
| Người tị nạn Iran vượt biên vào Thổ Nhĩ Kỳ tại cửa khẩu Kapikoy, phía Đông Thổ Nhĩ Kỳ (ngày 3-3). Ảnh: Reuters |
Al Jazeera nhận định, dù số lượng người vượt qua biên giới Iran còn tương đối ít, song nếu chiến sự tiếp tục leo thang, một làn sóng di cư ồ ạt sang các nước láng giềng hoàn toàn có thể xảy ra.
Theo đánh giá của chuyên gia Eldaniz Gusseinov, Trưởng bộ phận nghiên cứu tại Công ty tư vấn địa chính trị Nightingale International, các cuộc tấn công của Mỹ và Israel hiện chủ yếu nhằm vào thủ đô Tehran, phía Tây và Tây Nam Iran, nên các khu vực khác-đặc biệt là các tỉnh giáp biên giới Turkmenistan, Afghanistan và Pakistan-đang tập trung phần lớn cư dân sơ tán. “Nếu xu hướng tấn công giữ nguyên, cư dân sơ tán sẽ tập trung ngày càng đông ở các tỉnh giáp biên đó, khi khẩn cấp, họ có thể lập tức vượt biên chạy sang nước láng giềng”, ông Gusseinov cho hay.
Mọi chuyện có thể xấu đi đáng kể nếu Tehran-một thành phố 10 triệu dân-bị phá hủy cơ sở hạ tầng bởi các cuộc không kích gây mất điện, mất nước. Trong trường hợp đó, cư dân Tehran có thể buộc phải di tản ồ ạt. “Việc phá hủy cơ sở hạ tầng sẽ tạo ra làn sóng di cư ồ ạt và đột ngột, do sự sụp đổ của các dịch vụ đô thị thiết yếu gây ra”, chuyên gia Gusseinov nhận xét.
Trong số các nước láng giềng của Iran, chịu áp lực lớn hơn cả là Thổ Nhĩ Kỳ. “Hiện tại, Thổ Nhĩ Kỳ đang tiếp nhận nhiều người tị nạn từ Syria và các quốc gia khác. Một làn sóng người di cư mới từ Iran có thể làm gia tăng gánh nặng nhân đạo và tạo ra những thách thức mới cho cả nước tiếp nhận và các tổ chức cứu trợ quốc tế trong những ngày tới”, theo nhà nghiên cứu Imtiaz Baloch.
Thổ Nhĩ Kỳ có chung đường biên giới dài 530km với Iran và cho phép công dân Iran nhập cảnh không cần thị thực. Nước này hiện tiếp nhận số lượng người tị nạn lớn nhất thế giới, bao gồm khoảng 3,6 triệu người Syria. Trong thập kỷ qua, những biến động và hệ lụy từ làn sóng nhập cư khiến tâm lý bài ngoại trở nên ngày càng gay gắt trên chính trường nước này. Hồi đầu tháng 3, Bộ trưởng Nội vụ Thổ Nhĩ Kỳ Mustafa Çiftçi tuyên bố chính phủ đã chuẩn bị 3 phương án đối phó với làn sóng người tị nạn từ Iran, bao gồm: Chặn đứng dòng người di cư trong lãnh thổ Iran trước khi họ dồn đến biên giới; thiết lập các vùng đệm dọc biên giới và cuối cùng là cho phép người tị nạn vào Thổ Nhĩ Kỳ trong điều kiện được kiểm soát. Thổ Nhĩ Kỳ đã tăng cường các biện pháp an ninh dọc biên giới với Iran, bổ sung 380km tường bê tông, 203 tháp quang học và 43 trạm quan sát.
Trong khi đó, quốc gia có đường biên giới dài nhất với Iran là Iraq đang bị kẹt giữa các cuộc tấn công từ cả hai bên chiến tuyến. 3 quốc gia khác gồm Armenia, Azerbaijan và Georgia đều đang “đi trên dây” khi cố gắng cân bằng quan hệ với cả Washington và Tehran. Còn Pakistan và Afghanistan đang bùng phát xung đột, cũng như phải đối mặt với các cuộc khủng hoảng chồng chéo.
Giới phân tích nhận định, điều khiến tình hình hiện tại ở Iran trở nên đặc biệt cấp bách là quy mô dân số của nước này. Nếu tại Syria, khi nội chiến xảy ra, dân số Syria chỉ khoảng 21 triệu, song đã có tới hơn 13 triệu người phải di dời, trong đó 6 triệu người đi tị nạn ở các nước. Với dân số hơn 90 triệu, nếu khủng hoảng xảy ra ở quy mô tương tự Syria, ước tính khoảng 56 triệu người Iran sẽ buộc phải rời bỏ nhà cửa và 26 triệu người trong số đó sẽ trở thành người tị nạn quốc tế. Con số này vượt xa năng lực hỗ trợ của các tổ chức nhân đạo thế giới.
Ngoài ra, chính Iran cũng là nơi cư trú của một trong những cộng đồng người tị nạn lớn nhất thế giới: 3,7 triệu người tị nạn Afghanistan. “Do đó, một cuộc di cư ồ ạt từ Iran sẽ gây ra cuộc khủng hoảng kép: Người dân Iran chạy ra nước ngoài; những người tị nạn Afghanistan và Iraq vốn đã ở Iran lại bị di dời lần thứ hai, hoặc bị đẩy trở lại các quốc gia không tiếp nhận họ”, theo chuyên gia Gusseinov.
