Tấm giấy giám định GIA, thứ lẽ ra để bảo vệ niềm tin, đôi khi trở thành chiếc "áo khoác" hợp pháp cho một viên đá "dởm", lô hàng không rõ nguồn gốc, cho dòng tiền cần che giấu bản chất. Giấy giám định GIA vốn chỉ bảo chứng cho một viên đá cụ thể, tại một thời điểm giám định cụ thể. Nó không tự gắn chặt vĩnh viễn với viên đá. Giữa tờ giấy và viên đá luôn tồn tại khe hở, và mọi thủ đoạn tinh vi nhất đều chui qua đúng khe hở đó.
Kẻ gian không nhất thiết phải làm giả viên đá, chúng chỉ cần làm cho người mua tin vào tờ giấy giám định là đủ. Và đấy chính là lỗ hổng lớn nhất.
"Vùng mù" mang tên melee
Trên thực tế, hệ thống tra cứu mã số GIA chỉ xác thực tờ giấy giám định có tồn tại hay không, chưa thể xác nhận viên đá đang cầm trên tay có đúng là viên đá gắn với tờ giấy ấy hay không.
Kim cương melee, hay còn được gọi là kim cương tấm, có kích thước và trọng lượng nhỏ. Ảnh minh họa.
Tờ giấy là thật, song, viên đá quý hoàn toàn có thể là hàng "dởm", hàng giả.
Trong giới kinh doanh kim cương, tồn tại nhóm hàng được gọi là melee hay hàng tấm, nghĩa là những viên rất nhỏ, thường cỡ 0,15 carat hoặc nhỏ hơn, đường kính chừng 3 - 4 ly. Trong khi đó, chi phí để giám định và khắc mã định danh cho một viên kim cương là cố định, không phụ thuộc vào kích cỡ hay trọng lượng.
Vì vậy, để giám định riêng từng viên melee, hàng tấm có thể ngốn tỷ lệ chi phí quá lớn so với giá trị viên đá. Hệ quả là chúng được giao dịch theo lô, bán theo cân hoặc theo nhóm chất lượng nhằm giảm gánh nặng cho nhà sản xuất, cung ứng. Điều đó đồng nghĩa, không có "lý lịch" riêng cho mỗi viên, mà nó bị gộp chung trong chứng chỉ kim cương cho lô hàng đó.
Chính khoảng trống này dẫn tới rủi ro lớn cho kẻ gian khai thác, bao gồm việc trộn lẫn, cài lẫn kim cương tổng hợp (kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm) vào kim cương thiên nhiên; hợp thức hóa viên đá không rõ nguồn gốc, "rửa nguồn" nhờ bộ hồ sơ khác để có "lai lịch" sạch, phục vụ mục đích nâng giá trị và sâu xa hơn là tạo chứng từ cho một dòng tiền bất minh.
Năm 2017, phòng giám định GIA tại Mumbai từng công bố phát hiện hơn 100 viên kim cương tổng hợp CVD trong một lô 323 viên melee được khai báo là kim cương thiên nhiên. Tỷ lệ bị trộn lẫn lên tới gần một phần ba lô hàng, khiến GIA phải phát đi cảnh báo về rủi ro ngày càng gia tăng ở phân khúc kim cương kích thước nhỏ.
Trong khi đó, tại Việt Nam hiện chưa có quy định bắt buộc về việc sàng lọc toàn bộ hàng melee hoặc công bố tỷ lệ kim cương tổng hợp trong các lô hàng.
Liên quan đến giấy thật, đá giả, rủi ro không chỉ nằm ở kim cương kích thước nhỏ. Đối với những viên đá lớn đã được cấp chứng thư riêng, nguy cơ khác xuất hiện: viên đá được thay thế bằng viên kim cương nuôi cấy có các thông số gần giống viên đá trong chứng thư.
Thủ đoạn tinh vi hơn là khắc lại mã số của chứng thư lên viên đá khác. Khi người mua nhập mã trên website của tổ chức giám định, mọi thông tin vẫn hiện ra chính xác vì hệ thống chỉ xác thực báo cáo, chứ không thể xác nhận viên đá vật lý trước mặt có đúng là viên đá được cấp chứng thư hay không.
Điều này tạo nên một sự nhầm lẫn khá phổ biến, người mua nghĩ rằng tra cứu được chứng thư đồng nghĩa viên đá là thật.
Trong khi thực tế, tra cứu trực tuyến chỉ trả lời câu hỏi: "Có tồn tại báo cáo giám định này hay không?", chứ không trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: "Viên đá trên tay có đúng là viên đá của báo cáo đó hay không?".
"Tráo ruột" dưới vỏ bọc gia công
Một thủ đoạn khác cũng được giới tội phạm ưa chuộng, xảy ra ở cấp độ doanh nghiệp, đó là lợi dụng chính sách hải quan ưu đãi dành cho gia công và tạm nhập tái xuất.
Theo đó, một lô kim cương được nhập khẩu theo diện gia công hoặc tạm nhập tái xuất sẽ được miễn hoặc giảm thuế nhập khẩu có điều kiện. Mô hình điển hình là công ty con ở nước ngoài và công ty mẹ trong nước, hoặc ngược lại, đưa nguyên liệu kim cương qua lại dưới danh nghĩa gia công trang sức, rồi tái xuất thành phẩm.
Trên giấy tờ, mọi thứ đều hợp lệ. Nhưng trong quá trình luân chuyển, hàng nhập vào bị "tráo ruột" so với hàng xuất ra. Kịch bản được giới chuyên môn quốc tế mô tả: kim cương tổng hợp có thể được xuất đi, còn kim cương thiên nhiên có thể ở lại thị trường nội địa, tiêu thụ không hóa đơn.
Tại Việt Nam hiện chưa có quy định bắt buộc về việc sàng lọc toàn bộ hàng melee hoặc công bố tỷ lệ kim cương tổng hợp trong các lô hàng. Ảnh minh họa.
Giá trị lô hàng cũng dễ dàng bị thao túng, nâng lên hoặc hạ xuống để phục vụ những mục đích khác. Vì hai bên là công ty liên kết, giá nội bộ do chính họ tự định, cơ quan thuế và hải quan rất khó kiểm tra, xử lý.
Đây là biến thể của hình thức chuyển giá qua thương mại mà nhiều tổ chức quốc tế như FATF hay Egmont đã nhiều lần cảnh báo. Với đặc tính giá trị lớn nhưng khối lượng nhỏ, kim cương luôn là mặt hàng rất nhạy cảm với kiểu dịch chuyển giá trị này.
Ba lớp tự vệ cho người mua
Theo các chuyên gia, người mua không hoàn toàn bị động trước những rủi ro nêu trên. Lớp bảo vệ đầu tiên là kiểm tra trực tiếp mã khắc laser trên đai viên đá và đối chiếu với chứng thư, thay vì chỉ nhìn ảnh chụp hoặc nghe người bán cung cấp thông tin.
Lớp thứ hai là tự tra cứu số chứng thư trên website chính thức của tổ chức giám định để xác thực báo cáo. Tuy nhiên, hai bước này vẫn chưa đủ với các giao dịch có giá trị lớn.
Lớp bảo vệ quan trọng nhất là giám định lại tại một đơn vị độc lập trước khi thanh toán. Đây được xem là biện pháp hiệu quả nhất để xác nhận nguồn gốc tự nhiên hay nuôi cấy của viên đá.
Người mua cũng cần đặc biệt thận trọng với những viên kim cương có giá thấp bất thường so với mặt bằng thị trường nhưng lại sở hữu các thông số rất đẹp.
