Được Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức lúc bấy giờ là bà Angela Merkel khởi xướng vào tháng 7-2017 và Tây Ban Nha tham gia hai năm sau đó, FCAS được xem là một trong những biểu tượng cho hợp tác chặt chẽ giữa Đức và Pháp.
Cốt lõi của FCAS là thiết kế một loại máy bay chiến đấu thế hệ mới, bắt đầu đưa vào sử dụng từ năm 2040 để thay thế các máy bay chiến đấu Rafale của Pháp và Eurofighter Typhoon hiện đang phục vụ trong Không quân Đức và Tây Ban Nha. FCAS bao gồm máy bay chiến đấu cùng các thiết bị bay không người lái, vệ tinh và tên lửa hành trình, có khả năng hợp tác trong chiến trường mạng. Dự án trị giá khoảng 100 tỷ euro này được coi là một trong những dự án công nghiệp và an ninh quan trọng nhất ở châu Âu.
 |
Mô hình dự án máy bay chiến đấu thế hệ mới FCAS trưng bày tại Triển lãm Hàng không Paris lần thứ 54, ngày 19-6-2023. Ảnh: REUTERS |
Tuy nhiên, dự án trị giá nhiều tỷ euro này liên tục vấp phải những trở ngại, mà nguyên nhân trực tiếp nằm ở tranh chấp không thể hòa giải giữa Airbus - nhà đóng góp công nghiệp hàng đầu của Đức và Tây Ban Nha, và Dassault Aviation - nhà sản xuất máy bay chiến đấu chính của Pháp, đồng thời là nhà sản xuất máy bay Rafale. Dassault yêu cầu được chia sẻ phần lớn công việc công nghiệp và quản lý chương trình tổng thể, trong khi Airbus phản đối điều này, nhấn mạnh rằng Dassault phải tôn trọng các thỏa thuận hiện có, quy định sự phân công lao động bình đẳng. Tranh chấp về việc phân bổ công việc công nghiệp này đã nhiều lần tái diễn kể từ khi chương trình bắt đầu và chưa bao giờ được giải quyết dứt điểm, gây ra sự chậm trễ và bất ổn chính trị ở mọi giai đoạn quan trọng.
Ngoài nguyên nhân trên, Pháp và Đức còn có những yêu cầu khác nhau về máy bay. Paris muốn máy bay chiến đấu thế hệ tiếp theo phải có khả năng mang vũ khí hạt nhân, phù hợp với chính sách răn đe hạt nhân độc lập của nước này, và hoạt động từ tàu sân bay, điều mà Hải quân Pháp đang thực hiện. Trong khi đó, quân đội Đức không cần cả hai khả năng này. Berlin đề xuất giải quyết sự khác biệt bằng cách phát triển hai loại máy bay riêng biệt mang tên gọi FCAS, một loại đáp ứng yêu cầu của Pháp và loại còn lại đáp ứng yêu cầu của Đức, chia sẻ các hệ thống chung nếu có thể, song phía Pháp không chấp thuận.
 |
| Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz trong cuộc gặp ngày 19-3-2026, tại Brussels (Bỉ). Ảnh: 7sur7.be |
Mặc dù đã có nhiều đề xuất được đưa ra nhằm cứu vãn dự án chế tạo máy bay chiến đấu chung nhưng tất cả đều không thỏa mãn yêu cầu của các bên. Thậm chí, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz còn đăng đàn tuyên bố sẽ làm "mọi điều có thể và chiến đấu đến cùng để đảm bảo hoàn thành dự án”.
Bất chấp nỗ lực từ các nhà lãnh đạo cấp cao Đức - Pháp, Airbus và Dassault vẫn không thể tìm được tiếng nói chung. Càng kéo dài, càng bế tắc nên ông Merz đành khuyến nghị ông Macron từ bỏ dự án chế tạo máy bay chiến đấu chung này. Và cái gật đầu đồng ý của ông Macron là một sự buông xuôi, chấp nhận từ bỏ giấc mơ vể một máy bay chiến đấu thế hệ mới tương lai của châu Âu. “Sự thất bại của dự án là điều có thể dự đoán được và những sáng kiến như vậy chỉ có thể thành công nếu tất cả các đối tác tham gia trên cơ sở bình đẳng”, bà Marie-Agnès Strack-Zimmermann, thành viên Nghị viện châu Âu, tuyên bố hôm 8- 6.
Quyết định từ bỏ dự án chế tạo máy bay chiến đấu chung được Tổng thống Macron và Thủ tướng Merz đưa ra bất chấp những lời kêu gọi tăng cường hội nhập các lực lượng vũ trang châu Âu đang bị phân tán trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang. Cuộc xung đột quân sự giữa Nga và Ukraine đang bước sang năm thứ năm, trong khi các nước châu Âu ngày càng lo ngại về các cam kết an ninh của Mỹ trên lục địa dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump. Thất bại của dự án chế tạo máy bay chiến đấu chung này đánh dấu sự kết thúc của một trong những dự án vũ trang tham vọng nhất của châu Âu trong những năm gần đây. Nó cũng cho thấy vết rạn nứt ngày càng lớn giữa hai quốc gia “đầu tàu” châu Âu. Từ một liên minh gắn bó chặt chẽ trong lịch sử, cùng chèo lái đưa con tàu EU vượt bao khó khăn, giờ đây mối quan hệ Pháp - Đức lại đang tồn tại nhiều bất đồng, mà thất bại của dự án chế tạo máy bay chiến đấu chung là một minh chứng rõ rệt nhất.
Tất nhiên, khi cỗ máy hoạt động có một bộ phận bị lỗi thì cần thiết phải thay thế bộ phận mới, hoàn chỉnh và tốt hơn. Dự án chế tạo máy bay chiến đấu chung của FCAS cũng vậy. Dù là dự án tiền tỷ nhưng quyết định từ bỏ nó cũng báo hiệu một sự thay đổi hướng đi: Thay vì một loại máy bay duy nhất, Berlin và Paris giờ đây tập trung vào các dự án phát triển quốc gia riêng biệt, được đặt dưới một nền tảng công nghệ chung.
Đối với Airbus, quyết định này mở đường cho việc tìm kiếm các đối tác mới. Trong lĩnh vực này, tập đoàn quốc phòng Thụy Điển Saab và chương trình máy bay chiến đấu chung Anh - Nhật - Italy được Airbus nhắc đến như những lựa chọn hợp tác tiềm năng.
Về phần mình, Dassault dự kiến sẽ tiếp tục phát triển thế hệ Rafale tiếp theo một cách độc lập.…
Theo một quan chức Đức, các thành phần khác của FCAS sẽ vẫn được triển khai. Theo đó, phần cốt lõi thực sự của FCAS sẽ tiếp tục được phát triển như một hệ thống mang tính châu Âu - một “hệ thần kinh” sẽ kết nối máy bay, thiết bị bay không người lái và các thành phần khác trong một thể thống nhất, tích hợp.
Tương lai của FCAS, của hai tập đoàn Airbus và Dassault cũng như mối quan hệ Paris - Berlin sẽ được đề cập tại Hội nghị Bộ trưởng Pháp - Đức dự kiến diễn ra vào tháng 7 tại Đức. Đây sẽ là cơ hội để Bộ Quốc phòng hai nước xây dựng một kế hoạch làm việc chung, tập trung vào một số dự án nhất định được chính phủ Đức đánh giá là khả thi và phù hợp hơn, từ đó củng cố vị thế của mỗi nước trong EU, và sẵn sàng dẫn dắt con tàu EU tiến lên phía trước.
