Hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, công nghiệp không chỉ cần "chạy nhanh" mà còn phải "chạy sạch", hiệu quả hơn. Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Mã Khai Hiền, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển về Tiết kiệm năng lượng, về vai trò của tiết kiệm năng lượng đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Từ dư địa 20 – 30% đến bài toán vốn và nhân lực
- Thưa ông, qua nhiều năm đồng hành cùng các chương trình tiết kiệm năng lượng, ông thấy doanh nghiệp công nghiệp phía Nam đang chuyển động thế nào?
Ông Mã Khai Hiền: Nhờ Chương trình Quốc gia về Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (VNEEP) do Bộ Công Thương thúc đẩy, cùng yêu cầu về phát triển bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp đã nhận thức rõ hơn lợi ích thiết thực của tiết kiệm năng lượng. Nhiều đơn vị mạnh dạn đi từ tối ưu thiết bị hiện hữu đến đầu tư công nghệ tiên tiến, hiệu suất cao thay cho công nghệ lạc hậu, phát thải lớn. Đi đầu là doanh nghiệp FDI và công ty cổ phần tư nhân trong chế biến thực phẩm, đồ uống, dệt may, điện tử. Tuy nhiên, dệt nhuộm, giày da, sắt thép, giấy… vẫn còn nhiều dư địa, với tiềm năng tiết kiệm có thể lên tới 20 – 30% theo thống kê của Bộ Công Thương.
Ông Mã Khai Hiền, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển về Tiết kiệm năng lượng.
- Lâu nay không ít doanh nghiệp xem tiết kiệm năng lượng chỉ là chuyện cắt giảm chi phí. Cần nhìn nhận thế nào để nó thành động lực tăng trưởng, thưa ông?
Ông Mã Khai Hiền: Khi đổi mới công nghệ, đổi mới quy trình và chuyển đổi xanh gắn kết đồng bộ, hiệu quả sẽ cao hơn hẳn. Đó có thể là bơm nhiệt công nghiệp, điện mặt trời mái nhà hay nhiên liệu sinh khối. Doanh nghiệp không chỉ giảm chi phí năng lượng, chi phí sản xuất mà còn nâng năng lực cạnh tranh, xây dựng thương hiệu bền vững với dấu chân carbon thấp. Nói cách khác, tiết kiệm năng lượng chính là bàn đạp để doanh nghiệp bứt lên trong cuộc đua tăng trưởng.
Doanh nghiệp có thể tham khảo lộ trình ba bước. Trước hết là chuẩn hóa quản trị theo ISO 50001, thiết lập chỉ số hiệu quả năng lượng (EnPI) cho từng công đoạn. Tiếp theo là đo lường tự động để kiểm soát tiêu hao theo thời gian thực trước khi đầu tư thay thiết bị lớn. Cuối cùng là xanh hóa đầu vào và phát triển kinh tế tuần hoàn: tối đa hóa điện mặt trời mái nhà, tận dụng phụ phẩm, chất thải làm nhiên liệu thay thế.
- Vậy điều gì khiến doanh nghiệp vừa và nhỏ còn e dè với công nghệ xanh, và cơ chế nào giúp họ giảm áp lực vốn ban đầu?
Ông Mã Khai Hiền: Có hai rào cản lớn. Thứ nhất là nhân lực: doanh nghiệp thiếu đội ngũ đủ năng lực đánh giá giải pháp, rủi ro kỹ thuật và hiệu quả tài chính. Thứ hai là vốn: đầu tư ban đầu cao, khó tiếp cận tín dụng xanh do thiếu tài sản thế chấp đạt chuẩn định giá của ngân hàng.
Muốn tháo gỡ, trước hết cần hỗ trợ kỹ thuật từ VNEEP hoặc các chương trình hợp tác quốc tế, như kiểm toán năng lượng, lập báo cáo nghiên cứu khả thi. Kế đến là thúc đẩy mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO): doanh nghiệp không cần bỏ vốn ban đầu, ESCO đầu tư thiết bị rồi chia sẻ phần chi phí năng lượng tiết kiệm được. Cuối cùng là lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, bảo lãnh tín dụng dựa trên dòng tiền tiết kiệm dự kiến thay vì tài sản cố định.
- Đổi mới công nghệ thường đòi hỏi vốn lớn. Vì sao ông cho rằng mức tiêu hao năng lượng cần là tiêu chí quan trọng khi chọn công nghệ?
Ông Mã Khai Hiền: Vì đây là yếu tố tạo bước ngoặt. Đổi mới công nghệ có thể giảm suất tiêu hao năng lượng trên đơn vị sản phẩm hơn 10%, trong khi khắc phục rò rỉ khí nén, hơi nước hay tối ưu bằng quản lý hành vi thường chỉ đạt 1 – 5%.
Bộ Công Thương đã ban hành 07 thông tư định mức tiêu hao năng lượng cho các ngành như thép, hóa chất, đồ uống, giấy, chế biến thực phẩm (thủy sản, đường) và nhựa. Đó là cơ sở để doanh nghiệp nhận diện điểm yếu của mình. Bởi vậy, mức tiêu hao năng lượng nên là tiêu chí quan trọng, thậm chí bắt buộc, khi đầu tư, đánh giá công nghệ và tiếp cận vốn vay ưu đãi.
Áp lực xuất khẩu và lời giải nhân rộng trong khu công nghiệp
- Thị trường xuất khẩu đang đòi hỏi ngày càng cao về dấu chân carbon và truy xuất nguồn gốc. Đó là áp lực hay cơ hội với doanh nghiệp Việt?
Ông Mã Khai Hiền: Với doanh nghiệp xuất khẩu, đây trước hết là một bộ lọc sinh tồn. Nếu phát thải CO2 trên mỗi đơn vị sản phẩm vượt ngưỡng, doanh nghiệp có thể mất đơn hàng hoặc chịu thuế carbon cao, như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của châu Âu áp dụng với một số hàng hóa nhập khẩu.
Nhưng đó cũng là cơ hội bứt phá. Nhãn xanh, dấu chân carbon thấp giúp doanh nghiệp vào phân khúc cao cấp với biên lợi nhuận tốt hơn, dễ thu hút vốn FDI, trái phiếu xanh và vay xanh lãi suất thấp. Chẳng hạn, chương trình tài trợ năng lượng bền vững (SEF) của Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC) cùng VietinBank giai đoạn 2013 – 2015 từng giúp doanh nghiệp vay thấp hơn 1,5 – 2%/năm so với lãi suất trung hạn thông thường.
- Từ thực tiễn tại phía Nam, mô hình nào có thể nhân rộng trong các khu công nghiệp, thưa ông?
Ông Mã Khai Hiền: Trước hết là cấp nhiệt, cấp lạnh tập trung. Các lò hơi nhỏ lẻ thường chạy non tải, tải lại thay đổi liên tục nên hiệu suất thấp. Thay bằng trung tâm cấp hơi, cấp nhiệt, cấp lạnh hiệu suất cao, có thể dùng nhiên liệu sinh khối, doanh nghiệp giảm được 15 – 30% chi phí nhiên liệu. Bên cạnh đó là khu công nghiệp sinh thái (EIP), nơi chất thải, nhiệt thừa của doanh nghiệp này thành nguyên liệu, nhiên liệu cho doanh nghiệp khác.
Theo từng ngành, dệt nhuộm nên thu hồi nhiệt từ nước xả nhuộm nóng, dùng sinh khối và bơm nhiệt công nghiệp; chế biến thực phẩm, thủy sản tối ưu hệ thống lạnh, dùng máy nén hiệu suất cao; xi măng tận dụng nhiệt thải phát điện (WHR), thay động cơ cũ IE1, IE2 bằng IE3, IE4. Ngoài ra, mái nhà xưởng, nhà xe có thể lắp điện mặt trời tích hợp hệ thống lưu trữ điện (BESS) để vừa giảm chi phí điện, vừa giảm phát thải. Nhiều doanh nghiệp đã triển khai và giảm đáng kể tiêu hao năng lượng, chi phí sản xuất.
Điện mặt trời mái nhà xưởng là một trong những giải pháp giúp doanh nghiệp giảm chi phí điện và giảm phát thải.
- Thưa ông, chính sách cần thiết kế thế như thế nào để doanh nghiệp đầu tư vì hiệu quả kinh tế, thay vì chỉ làm khi có yêu cầu pháp lý?
Ông Mã Khai Hiền: Chính sách cần đồng bộ, từ khung pháp lý rõ ràng đến hỗ trợ kỹ thuật và kết nối tài chính. Về bắt buộc, cần định mức tiêu hao năng lượng chặt hơn theo từng ngành, kèm giám sát tuân thủ. Về khuyến khích, nên có sổ tay giải pháp công nghệ điển hình được thẩm định độc lập để doanh nghiệp thấy rõ chuỗi lợi ích: đầu tư xanh, giảm chi phí vận hành, tăng lợi nhuận.
Bên cạnh đó cần đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thẩm định các dự án thiết bị tiết kiệm năng lượng và năng lượng tái tạo; có cơ chế thưởng, hoàn thuế hoặc giảm thuế, phí tương ứng phần năng lượng tiết kiệm hay lượng phát thải CO2 giảm được; đồng thời sớm thành lập quỹ thúc đẩy để doanh nghiệp có thêm nguồn lực đầu tư công nghệ xanh.
Xin cảm ơn ông!
Với nền kinh tế tăng trưởng nhanh, nhu cầu năng lượng tăng theo. Tiết kiệm năng lượng giúp giảm áp lực đầu tư nguồn cung mới, giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và hạ cường độ phát thải trên mỗi đơn vị GDP, qua đó hỗ trợ cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050.
